Showing posts with label पर्यायवाची शब्द भाग 1. Show all posts
Showing posts with label पर्यायवाची शब्द भाग 1. Show all posts

Jun 23, 2025

पर्यायवाची शब्द भाग 1

पर्यायवाची शब्द:- एक ही शब्द के एक से ज्यादा अर्थ निकले या जिन शब्दों के अर्थ में समानता होती है उसे पर्यायवाची शब्द कहते है।

                   (भाग 2)

paryayvaachi-shabd
paryayvaachi-shabd

1. अंक - संख्या,छाप,गिनती,चिन्ह,निशान,क्रमांक।

2.अंकुर-कोंपल,कलिका,अँखुवा,गाभा,कल्ला।

3. अंकुश-नियंत्रण,प्रतिबन्ध,दबाव,रोक,रुकावट।  

4. अंग-काया,देह,अवयव,अंश,शरीर,कलेवर,हिस्सा,तन,भाग,टुकड़ा,खण्ड,घटक।

5. अंचल-किनारा,छोर,पल्लू,आँचल,क्षेत्र,प्रदेश,अंत।

6. अंधकार-तिमिर,तम,अँधियारा,तिमिस्त्रा,ध्वान्त।

7. अंधा-अंध,नेत्रहीन,प्रज्ञाचक्षु,सूरदास,चक्षुविहीन।  

8. अखण्ड-समूचा,समस्त,पूरा,पूर्ण,अविभक्त,सम्पूर्ण।

9. अगुआ-नायक,सरदार,प्रधान,अग्रणी,मुखिया।

10. अग्नि-पावक,आग,अरुण,अनल,दहन,जातवेद,हव्यवाहन,कृशानु,वायुसखा,वैश्वानर,रोहिताश्व,हुताशन।

11. अचानक-दैवयोगा,अनायास,एकाएक,अकस्मात ।

12. अटल-स्थिर,अडिग,दृढ़,पक्का,नग,अचल,शैल,गिरि,निश्चल ।

13. अठखेली-क्रीड़ा,हँसी-मजाक,कौतुक,खेल-कूद,उछल-कूद,चुलबुलापन ।

14. अतिथि-पहुना,आगन्तुका,मेहमान,रिश्तेदार,अभ्यागत,नातेदार।

15. अतीत-गत,पूर्वकाल,विगत,भूतकाल।

16.अदृश्य-गायब,तिरोहित,ओझल,लुप्त।

17. अधम-पतित,नीच,निकृष्ट।

18.अधर-लब,होंठ,रदपुट,ओष्ठ।

19. अधीन-पराधीन,मातहत,आश्रित,पराश्रित,निर्भर।

20. अध्ययन-पढ़ना,अनुशीलन,पारायण,पठनपाठन।

21.अध्यापक-शिक्षक,अनुदेशक,आचार्य,गुरु,अवबोधक,व्याख्याता।

22.अनन्त-बेशुमार,असंख्य,अगणित,अपरिमित।
अनभिज्ञ-अबोध,अनजान,अज्ञानी,नासमझ,मूर्ख,अकुशल,अल्पज्ञ,अपटु,अदक्ष।

23.अनाज-खाद्यान्न,अन्न,गल्ला,शस्य,धान्य।

24.अनाड़ी-अनजान,अल्पज्ञ,अनभिज्ञ,मूर्ख,अज्ञानी,नौसिखिया,अपटु,अदक्ष,अकुशल।

25. अनार-शुकप्रिय,सुनील,रामबीज,वल्कफल,दाडिम,मणिबीज,बीदाना।

26.अनिष्ट-अमंगल,बुरा,हानि,अपकार,नुकसान,अहित।

27.अनुकम्पा-मेहरबानी,दया,करम,कृपा।

28.अनुचित-अयुत,बेजा,अनुपयुक्त,नाजायज,गैरवाजिब।

29.अनुपम-विचित्र,सुन्दर,विलक्षण,अतुल,अनूठा,अपूर्व,अद्भुत,अद्वितीय,अप्रतिम,अनोखा।

30.अनुरूप-अनुसार,अनुकूल,मुआफिक,संगत।

31.अनुरोध-निवेदन,प्रार्थना,अभ्यर्थना,विनती,याचना।

32.अनुवाद-उल्था,भाषांतर,तर्जुमा। 

33.अनुसरण-अनुकृत,नकल,अनुगमन।

34.अन्त:पुर-जनानखाना,रनिवास,भोगपुर।

35.अन्वेषण-शोध,खोज,अनुसन्धान,गवेषण,जाँच।

36.अपकीर्ति-निंदा,अपयश,अकीर्ति,बदनामी।

37. अपमान-अवमाना,अनादर,अवज्ञा,तिरस्कार,उपेक्षा,बेइज्जती,निरादर।

38.अपराधी-कसूरवार,मुजरिम,सदोष,दोषी।  

39.अप्सरा-देवकन्या,देवबाला,परी,अरुणप्रिया,देवांगना,सुखवनिता।

40.अभय-निश्चिन्त,साहसी,निडर,निर्भय,निर्भीक।

41.अभिजात-श्रेष्ठ,सुजात,कुलीन,पूज्य,खानदानी,उच्च।  

42.अभिज्ञ-ज्ञाता,जानकार,विज्ञ,परिचित।

43.अभिप्राय-आशय,विचार,प्रयोजन,उद्देश्य,तात्पर्य,मंशा,मतलब,मंतव्य,अर्थ।

44.अभिमान-दंभ,गौरव,मिथ्याभिमान,गर्व,मान,नाज,अहमिका,घमंड,अहंकार,दर्प,अहं,स्वाभिमान,अस्मिता।

45. अभियोग-दोषारोपण,कसूर,आरोप,अपराध,आक्षेप,गलती।
अकाल-दुष्काल,भुखमरी,दुर्भिकक्षा,कुकाल।

46.अभिलाषा-मनोकामना,कामना,लालसा,मनोरथ,चाह,इच्छा,ईप्सा,इच्छा,आकांक्षा,ईहा।

47.अभ्यास-मश्क,रियाज़,दोहराना,पुनरावृत्ति।  

48.अमर-अक्षय,मृत्युंजय,अक्षर,अविनाशी,अनश्वर।  

49.अमीर-पैसेवाला,धनी,धनवान,धनाढ्य,संपन्न।

50.अमूल्य-मूल्यवान,अनमोल,बेशकीमती,बहुमूल्य।

51.अमृत-शुभा,अमिय,जीवनोदक,पीयूष,सुरभोग,अमी,सोम,मधु ।

52.अयोग्य-नाकाबिल,अनर्ह,नालायक,योग्यताहीन ।

53.अरण्य-वन,जंगल,कानन,विपिन।

54.अर्जुन-धनंजय,भारत,पार्थ,गुडाकेश।

55.अवज्ञा-तौहीन,अनादर,अवहेलना,तिरस्कार,अपमान,अवमानना।

56.अवनति-ह्रास,गिरावट,घटाव,अपकर्ष,गिराव।

57.अवरोध-अरुंगा,रुकावट,व्यवधान,विघ्न।

58.अशुद्ध-गंदा,अपवित्र,दूषित,नापाका,अशुचि।

59.अश्लील-असभ्य,निर्लज्ज,अभद्र,असभ्य,अधिभ्रष्ट।   

60.अश्व-तुरंग,बाजि,घोड़ा,अर्दा,रविसुत,बछेड़ा,घोटक,सैन्धव।

61.असभ्य-अविनीत,अशिष्ट,अभद्र,गँवार,उजड्ड।

62.असुर-तमीचर,रजनीचर,यातुधान,निशाचर,दनुज,दानव,राक्षस,दैत्य।

63.आँख-दृष्टि,चक्षु,अक्षि,नेत्र,प्रेक्षण,नैन,लोचन,विलोचन,ईक्षण।

64.आँगन-बाखर,प्रांगण,सहन,अँगना,अजिर,बगड़।

65.आँसू-नयनजल,अश्रु,नायननीर,नेत्रवारि,नेत्रनीर

66.आकाश-अम्बर,गगन,नभ,आसमान,अन्तरिक्ष,व्योम।  

67.आकुल-बेकल,बेचैन,व्यग्र,क्षुब्ध।

68.आकृति-आकार।

69.आख्यान-कथा,किस्सा,कहानी,इतिवृता,वृत्तांत।

70.आचरण-बर्ताव,शिष्टाचार,चाल-चलन,चरित्र,आदत,सदाचार।  

71. आज्ञा-हुक्म,आदेश,अनुमति,निदेश,मंजूरी,सहमति।

72.आडम्बर-प्रपंच,पाखण्ड,दिखावा,ढोंग।

73.आदर्श-मानक,प्रतिरूप,नमूना,प्रतिमान।

74.आदि-आरम्भिक,प्रथम,पहला,आदिमा।

75.आधुनिक-नवीन,नूतन,अर्वाचीन,अधुनातन,वर्तमानकालीन,नव्य।

76.आनन्द-उल्लास,प्रमोद,आमोद,सुख,आहलाद,विनोद,प्रसन्नता।

77.आपत्ति-आपदा,मुसीबत,विपत्ति,विपदा।  

78.आम-आम्र,अंब,रसाल,फलराज,मधुरासव।

79.आयुष्मान-चिरंजीव,चिरायु,दीर्घजीवी,दीर्घायु,शतायु।

80.आरम्भ-प्रारम्भ,शुरुआत,श्रीगणेश,सूत्रपात।

81.आलसी-निकम्मा,निठल्ला,काहिला,सस्त,ठलुआ।

82.आलोचना-टिप्पणी,समालोचना,टीका,समीक्षा।

83.आवश्यक-जरूरी,अनिवार्य,बाध्यकारी,अपरिहार्य।

84.आवेग-फुरती,जोश,चपलता,त्वरा,तीव्र।

85.आशा-आस,उम्मीद।

86.आशीर्वाद-दुआ,शुभकामना,आशीष,शुभाशीष,मंगलकामना,आशीर्वचन।  

87. आश्चर्य-हैरानी,अचरज,ताज्जुब,अचम्भा,विस्मय।   

88.आश्रय-आधार,सहारा,प्रश्रय,अवलम्ब,भरोसा।

89.आस्था-कदर,श्रद्धा,विश्वास,आदर,मान,महत्त्व।  

90.आहार-भक्ष्य,खाना,भोजन,भोज्य,खुराक।

91.इंद्राणी-शतावरी,महेन्द्री,इंद्रा,पुलोमजा,पौलोमी।

92.इच्छा-मनोरथ,कामना,अभिलाषा,लालसा,चाह,मनोकामना,ईहा,आकांक्षा।

93.इच्छुक-आतुर,अभिलाषी,उत्कंठित,लालायित।

94.इनकार-मनाही,अस्वीकृति,निषेध।

95.इन्दिरा-कमला,रमा,श्री,लक्ष्मी।

96.इन्द्र-देवराज,सुरेन्द्र,महेन्द्र,पुरहूत,पुरंदर।

97.इन्द्रधनुष-सप्तवर्णधनु,इन्द्रधनु,शक्रचाप,सुरचाप।     

98.इशारा-निर्देश,संकेत,इंगित।

99. ईख – रसद,रसाल,गन्ना,ऊख,पेंड़ी,रसडंड।

100. ईमानदार- सत्यपरायण,सच्चा,सत्यनिष्ठ,निष्कपट।

101.  ईर्ष्या-मत्सर,स्पर्धा,डाह,द्वेष,कुढ़न,जलन।

102. ईश्वर- परमात्मा,जगदीश,परमेश्वर,अगोचर,ईश,ओम,अज,ब्रह्म,अनादि,अलख।

103. उग्र-तेज़,प्रचण्ड,प्रबल।

104. उचित-वाजिब,ठीक,सम्यक्,उपयुक्त,सही।

105. उजाड़-निर्जन,बियावान,सुनसान,वीरान।  

106. उजाला-ज्योति,प्रकाश,प्रभा,आलोक।

107. उत्कर्ष-अभ्युदय,उन्नति,उन्मेषउत्थान।

108. उत्कृष्ट-प्रवर,उत्तम,प्रकृष्ट,श्रेष्ठ।

109. उत्पात-उधम,दंगा,गड़बड़,उपद्रव,हुड़दंग,फ़साद।

110.  उत्सव-जलसा,समारोह,मंगलकार्य,आयोजन,त्योहार,पर्व।

111.   उत्साह-उत्तेजना,जोश,हौसला,उमंग।

112.  उत्सुक-आतुर,रुझान,उत्कर्ण,उत्कण्ठित,रुचि,व्यग्र।

113.  उदार-उदात्त,दरियादिल,सह्रदय,महाशय,महामना।

114.  उदाहरण-उद्धरण,मिसाल,नमूना,निदर्शन,दृष्टांत।

115.  उद्देश्य-हेतु,प्रयोजन,मकसद,ध्येय,निमित्त,लक्ष्य।

116.  उद्यत-तैयार,तत्पर,प्रस्तुत।

117.   उद्यम-मेहनत,परिश्रम,श्रम,पुरुषार्थ।

118.  उन्नति-आरोह,प्रगति,बढ़ोतरी,चढ़ाव,तरक्की,उत्क्रमण,विकास,उठान,उत्थान।

119.  उन्मूलन-उत्सादन,निरसन,अन्त।

120. उपकार-परोपकार,कल्याण,अच्छाई,उद्धार,भलाई,हित,नेकी।

121.  उपमा-समानता,तुलना,सादृश्य,मिलान।

122. उपयुक्त-उचित,वांछनीय,ठीक,मुनासिब,वाजिब।

123. उपवास-लंघन,अनशन,निराहार,फाँका,व्रत।

124. उपस्थित-प्रस्तुत,हाजिर,विद्यमान।

125.  उपहार-भेंट,तोहफ़ा,सौगात।

126. उपाय-युक्ति,तरीका,जुगत,ढंग,यत्न,तरकीब।

127.  उपालम्भ-गिला,उलाहना,शिकायत,शिकवा।  

128. उपासना-सेवा,पूजा,अर्चना,आराधना।

129. उपेक्षा-उल्लंघन,उदासीनता,विराग,विरक्ति,उदासीन,अनासक्ति।

130. उल्टा-विरुद्ध,प्रतिकूल,विपरीत,विलोम।

131.  उल्लू-कौशिक,लक्ष्मीवाहन,उलूक।   

132. ऊँघ-अलसाई,झपकी,तंद्रा,अर्द्धनिद्रा,ऊँचाई।

133. ऊँचा-उत्तुंग,उच्च,उन्नत,शीर्षस्थ।

134. ऊँट-उष्ट्र,लम्बोष्ठ,क्रमेलक,महाग्रीव।  

135.  ऊर्जा-शक्ति,स्फूर्ति,ओज।

136. ऊष्मा-गर्मी,उष्णता,ताप,तपन।  

137.  ऊसर-रेह,अनुर्वर,रेत,सस्यहीन,बंजर,अनुपजाऊ।

138. ऋषि-संन्यासी,मुनि,सन्त,मनीषी,साधु,महात्मा। 

139. एकता-एका,अभिन्नता,सहमति,ऐक्य,एकत्व,एकसूत्रता,मेल-जोल,एकरूपता,समानता।

140. एकांत-विजन,सूना,सुनसान,निर्जन,शून्य।

141.  एकाएक-एकदम,अकस्मात,सहसा,अचानक।

142. एहसान-अनुग्रह,कृतज्ञता,आभार।

143. ऐच्छिक-अख्तियारी,वैकल्पिक,स्वेच्छाकृत।

144. ऐब-त्रुटि,खोट,कमी,दोष,खामी,बुराई,कलंक,अवगुण।

145. ऐश-सुख-चैन,ऐयाशी,विलास।

146. ऐश्वर्य-सम्पदा,सम्पन्नता,वैभव,समृद्धि,प्रभुता।

147.  ओंठ-होंठ,लब,अधर,रदनच्छद,दन्तच्छद,ओष्ठ,।  

148. ओज-ताकत,दम,शक्ति,ज़ोर,बल,पराक्रम।

149. ओझल-गायब,अदृश्य,अंतर्ध्यान,लुप्त,तिरोहित।

150. ओस-तुहिनकण,तुषार,हिमबिन्दु,हिमसीकर,हिमकण।

151.  और-तथा,अन्य,एवं,दूसरा,ज्यादा,इतर,अधिक,भिन्न।

152.  औषधि-दवा,भेषज,औषध,दवाई।

153.  कंगाल-अकिंचन,निर्धन,दरिद्र,गरीब।

154. कंटक-काँटा,खार,शूल।

155.  कंदरा-दरी,गुहा,खोह,गुफा।

156. कटाक्षे-ताना,आक्षेप,छींटाकशी,व्यंग्य।

157.  कटु-कठोर,सत्ता,कड़वा,कड़ा,तीखा,कर्कश,परुष,तेज़,रुक्ष,तीक्ष्ण,रूखा,चरपरा।

158. कठिन-दुर्बोध,दुरूह,जटिल। 

159. कथन-मत,विचार,बयान,वक्तव्य। 

160. कन्या-बाला,कुमारिका,किशोरी,बालिका।

161.  कपड़ा-दुकूल,चीर,अम्बर,पोशाकचैल,वस्त्र,पट,वसन।

162. कबूतर-कपोत,पारावत,हारीत,रक्तलोचन।

163. कमजोर-क्षीण,दुर्बल,अशक्त,निर्बल।

164. कमल-सरोज,कंज,सरोरूह,सरसिज,जलज,पुण्डरीक,पंकज,तामरस,नीरज,पद्म,वारिज,नलिन,अम्बुज,राजीव,अम्बोज,अरविन्द,अम्भोरुह,अब्ज,कुवलय,सतदल।

165. करुणा-आत्मीयभाव,दया,रहम,तरस।  

166. कर्ण-अंगराज,आदित्यनन्दन,सूर्यसुत,रविसुत,अर्कनन्दन,सूतपुत्र ,राधेय।

167.  कर्म-क्रिया,काज,कार्य,काम,कृत्य।  

168. कलंक-धब्बा,कलुषता,दोष,लांछन,दाग।

169. कली- जालक,गुंचा,ताम्रपल्लव,कोंपल,कलिका,नवपल्लव,अँखुवा,,कुडमल,कोरक,मुकुल।

170. कल्पवृक्ष-कल्पतरु,कल्पद्रुम,कल्पविटप,कल्पशाल,कल्पपादप।

171.   कल्याण-उपकार,शुभ,मंगल,भलाई,हित,योगक्षेम।

172.  कसक-दु:ख,पीड़ा,टीस,दर्द।

173.  काक-कौआ,काग,पिशुन,काण,करठ,वायस।

174.  कामदेव-मनोज,स्मर,कन्दर्प,पुष्पचाप,अतनु,आत्मभू,मकरकेतु,काम,अनंग।

175.  कायरता-साहसहीनता,भीरुता,पामरता,अपौरुष।

176.  कार्तिकेय-कुमार,षड्वदन,पार्वतीनन्दन,शिवसुत,शरभव,मयूरवाहन,स्कन्ध,गुह,षडानन।

177.  किंचित-जरा,कतिपय,अल्प,कुछ एक,कई एक,कुछ।

178.  किताब-ग्रंथ,पोथी,पुस्तक।

179.  किनारा-तट,पर्यन्त,मुहाना,सिरा,तीर,छोर,पुलिन,अंचल,कूल।  

180. किरण-रश्मि,पुंज,केतु,अर्चि,अंशु,प्रभा,कर,मखूख,मरीचि।

181.  किला-दुर्ग,शिविर,गढ़,कोट।

182. कीमत-लागत,दाम,मूल्य।

183. कुटिल-चालबाज,छली,धोखेबाज,कपटी।

184. कुत्ता-शुनक,श्वान,कुक्कर,कूकुर।

185. कुबेर-धनद,राजराज,धनेश,किन्नरेश,यक्षराज,धनाधिप।

186. कुमुदनी-चंद्रप्रिया,कुमुद,नलिनी,इंदुकमल,कैरव।

187.  कुरूप-असुंदर,भद्दा,बदसूरत,बेडौल।

188. कूल-तीर,तट,किनारा।

189. कृतज्ञ-एहसानमंद,आभारी,कृतार्थ,उपकृत,ऋणी,अनुगृहीत।

190. कृत्रिम-बनावटी,झूठा,अवास्तविक,दिखावटी,नकली।

191.  कृषक-खेतिहर,किसान,जोतकार,हलधर,काश्तकार।

192. कृष्ण-नन्दनन्दन,बिहारी,द्वारकाधीश,मधुसूदन,नन्दकिशोर,जनार्दन,नन्दकुमार,माधव,केशव,मुरारि,गोपाल,कन्हैया।

193. केला-काष्ठीला,रम्भा,अशुमत्फला,कदली,भानुफल,वारण।  

194. कोमल-मृदुल,मुलायम,सौम्य,सुकुमार,नरम,नाजुक।

195. कोयल-कोकिल,मदनशलाका,पिक,श्यामा।  

196. कौशल-कुशलता, फ़न,कला,योग्यता,हुनर।

197.  क्रोध-ताव,गुस्सा,आक्रोश,अमर्ष,कोप,रोष।

198. क्लिष्ट-दु:साध्य,दुरूह,कठिन,संकुल।

199. खंजन-कलकण्ठ,सारंग,नीलकण्ठ।

200.खंड-टुकड़ा,अंश,हिस्सा,भाग। 

     (भाग 2)

इस तरह  हिन्दी एंव अंग्रेजी में Pdf File डाउनलोड करने के लिए यहाँ क्लिक करें।

Whats app चॅनल लिंक के लिए यहाँ क्लिक करे। 

 

Featured Post

100 Classroom Instructions in English & Marathi

Classroom Instructions (1–100) 100-daily-classroom-instructions-english-marathi-for-kids   1.   Sit down. ( सिट डाउन) - खाली बसा. 2.   S...

Popular Posts